up

De belofte van wetenschap en technologie

De ontwikkelingen binnen de wetenschap en technologie gaan razendsnel. In het domein van volksgezondheid en samenleving kunnen burgers, professionals en instellingen dagelijks van nieuwe vindingen profiteren. Bewust en onbewust leiden nieuwe wetenschappelijke inzichten of technologische innovaties ook tot verschuivende verhoudingen tussen burgers, professionals en de overheid. Wetenschap en technologie zijn niet neutraal, maar kunnen het denken sturen van alle betrokken partijen in de keuzes die zij maken. In hoeverre dit het geval is, gaan wij onderzoeken.

  • Technologische ontwikkelingen

    Op technologisch gebied springen twee ontwikkelingen in het oog. De eerste is de snelle opmars van nieuwe informatie- en communicatie-middelen, zoals het internet en sociale media. Denk aan e-health, een innovatie met een grote variatie aan toepassingsmogelijkheden op het gebied van de volksgezondheid. Zo stellen beeldverbindingen hulpverleners in staat om hun cliënten op afstand te begeleiden, kunnen burgers en patiënten met diverse apps hun eigen lichaam ‘monitoren’ en zijn er tal van manieren om digitaal gegevens uit te wisselen. De tweede is het toenemend gebruik van robots, wederom een vinding met veel toepassingen. Zo kan een robot verzorgende taken uitvoeren, of dokters bij operaties ondersteunen. Ook zijn er ‘sociale’ robots die mensen gezelschap kunnen houden.

    Door een technologische innovatie kan een cliënt zelfstandiger worden, maar ook meer eenzaam. Schending van privacy ligt op de loer, bijvoorbeeld omdat de opgeslagen data onvoldoende beveiligd kunnen zijn. Een ander risico is een steeds grotere ‘dwang’ die er vanuit het medische regime kan gaan ontstaan. Dit laatste klinkt misschien paradoxaal, maar met allerlei apps, ‘afstand-verbindingen’ en digitale dossiers, kan de focus op gezondheid en ziekte nog groter worden dan deze al was. Meer dan voorheen, krijgen burgers dan een medisch regime opgelegd.

  • Ontwikkelingen in de wetenschap

    Op wetenschappelijk gebied krijgt ‘personalisering’ van zorg en geneeskunde (diagnostiek en behandeling) steeds meer aandacht. Bij personalisering van zorg zijn professionals en instellingen erop gericht om zorg te leveren die aansluit op de wensen, waarden en mogelijkheden van de burger, rekening houdend met diens specifieke situatie. Door meer medische kennis is personalized medicine in opkomst: diagnostiek en behandeling op maat, toegesneden op elke individuele patiënt. Denk hierbij ook aan personalized genomics: medische behandelingen passend bij de genetische kenmerken van de persoon. Door deze toenemende kennis kan het begrip volksziekten verdwijnen, omdat ieder ziektebeeld uniek wordt – diabetes is dan niet meer een volksziekte, maar een ziekte die voor elk mens met suikerziekte anders uitpakt.

    In zorg en onderzoek is evidence based medicine het leidend principe voor kwaliteit. Veel data die op groepsniveau verzameld zijn, leveren de evidentie waarop richtlijnen en protocollen voor de praktijk zijn gebaseerd. Dit evidence based werken is in de curatieve zorg al langere tijd de norm. Inmiddels heeft deze aanpak ook in andere sectoren van zorg en welzijn ingang gevonden. Het is de vraag of deze aanpak van evidence based werken voldoende rekening houdt met de diversiteit en situaties van mensen. De tijd lijkt rijp voor herbezinning op evidence based medicine en de toepasbaarheid ervan in het brede domein van volksgezondheid en samenleving.

  • Vraagstukken en kritische reflectie

    Zo zijn er meer vragen over de invloed van wetenschap en technologie op de verschuivende verhoudingen in het domein van volksgezondheid en samenleving. Denk aan discussies over de wenselijkheid en aanvaardbaarheid van het uitwisselen van data tussen onderzoekers en professionals, en de druk op hulpverleners en instellingen om gegevens openbaar te maken. Het ‘bevorderen van transparantie’ is een vaak gehoorde ambitie, maar hoe kan dit verantwoord gebeuren, en waar ligt hierbij een grens? Kennisposities en onderlinge (gezags)relaties tussen ‘leken’ en ‘experts’, of tussen ‘amateurs’ en ‘professionals’ verschuiven en grenzen daartussen vervagen. Nu kennis steeds meer voor iedereen toegankelijk en beschikbaar is, verandert de rol van burgers en professionals. Zulke ontwikkelingen vragen om een kritische reflectie, ook over ethische kwesties.